VERSKI OBJEKTI – SPOMENICI KULTURE

MANASTIR DAVIDOVICA

U jugozapadnoj Srbiji, u dolini Lima, na sredini puta Prijepolje-Bijelo Polje, oko 2,5 km od Brodareva, u ataru sela Grobnice nalazi se jedan od bisera Stare Raške, srednjovekovna zadužbina Nemanjića, manastir DAVIDOVICA. Nije sasvim slučajno unuk velikog župana Stefana Nemanje odabrao ovo bajkovito mesto na obroncima Jadovnika, mesto gde dva bistra planinska potoka grade reku čiji žubori hitajući u zagrljaj „Svetim vodama Lima“ pričaju priču vekova, priču Kosovskog boja, da se sazida hram, unese hvalu Bogu, a potomcima ostavi zavet kojim putem da hode.

Manastir Davidovica posvećen Svetom Bogojavljenju, jedan je od retkih srpskih srednjovekovnih manastira na koji se sa sigurnošću zna ne samo godina , već i tačan datum osnivanja, a sve zahvaljujući dokumentu o gradnji crkve koji je ostao sačuvan do današnjih dana u Dubrovačkom arhivu.U ugovoru koji je 30. avgusta 1281. župan Dimitrije potonji monah David (otuda i ime Davidovica) sklopio sa Dubrovčaninom Desinom de Risa i njegovim sinom Blažom stajalo je da se: „... za sumu od 150 solida ima izgraditi crkva u roku od godinu dana...“.Crkva je završena sledeće 1282. godine.

Monah David ( župan Dimitrije) bio je sin Dukljanskog kralja Vukana, unuk Stefana Nemanje i brat Svetog Save.Dimitrijev brat, drugi Vukanov sin, knez Stefan, 1252.godine podigao je manastir Moraču, sa kojim crkva manastira Davidovica pokazuje izvesne sličnosti.Zanimljiva je ličnost župana Dimitrija (monaha Davida).Izuzev manstira Davidovice bio je ktitor crkava svetog grada Jerusalima. Pomago je u zadužbinarstvu svoju snahu, kraljicu Jelenu Anžujsku, ženu kralja Uroša.. Grobnica monaha Davida sačuvana je u uskom narateksu hrama. Na njegovom grobu dešavala su se mnoga čudna isceljenja a njegov grob poštovan je kao grob svetitelja.Srpska pravoslavna crkva uvrstila ga je u svoj kalendar svetih, Prepodobni David Srpski, proslavlja se 7. oktobra (24.septembra)

Arhitektonski crkva je veoma zanimljiva i pripada Raškoj stilskoj grupi.Crkva predstavlja jednobrodnu gradjevinu sa tri traveja i polukružnom apsidom. Iznad naosa nalazi se okruglo kube, dok su pravougaone pevnice pretvorene u bočne kapele(paraklise) sa osmougaonim kubetima. Severni paraklis posvećen je Svetom velikomučeniku Dimitriju, svetovnom imenu, a južni caru Davidu., monaškom imenu ktitora. Da je manastirska crkva podignuta na temeljima vizantiske bazilike iz VI veka zaključilo se na osnovu arheoloških istraživanja u kojima je pronadjen temelj bazilike i mnoštvo nadgrobnih spomenika iz ranog srednjeg veka.

Uz Mileševu, Sv.Nikolu u Dobru, crkvu Sv.Apostola Petra u Bijelom Polju, Djurdjeve stupove u Budimlju, Davidovica je bila jedan od stubova razvoja Srpske crkve i države.Krajem XVII veka Davidovica je doživela sudbinu mnogih manastira u Limskoj dolini. Manastir jer spaljen i porušen a monasi izbegli sa patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem preko Save i Dunava.

I ako porušen manastir nije zaboravljen, verni narod se većim praznicima okupljao na temeljima svetinje, prisluživao sveće za pokoj duša preminulih predaka, molio Bogu da im podari mir i balgostanje, da sa ratišta vrati mile i drage i da im daruje zdravo i napredno špotomstvo. Preko 300 godina manastirske zidine gledale su u nebo i čekale neko bolje vreme i neke bolje ljude koji će sa njih skinuti veo zabaorava.Hram manastira Davidovica obnovljen je uz zauzimanje vernog naroda prijepoljskog kraja, uz pomoć državnih institucija i drugih dobrotvora..Manastir je 20. septembra 1998.g osveštio blaženopočivši patrijah Srpski Pavle.

Nesumnjivo Davidovica predstavlja istoriski veoma značajan manastir, ali ne samo i istoriski.U narodu ovoga kraja očuvano je predanje u kome se uporno ponavlja da se posle Kosovskog boja u Davidovicci sahranjeni Jugovići, kažu na svojoj dedovini, pod predpostavkom da su Jugovići rodjena braća knjeginje Milice a Davidovica porodična crkva njenih predaka.

Prvobitni pod crkve je dobrim delom očuvan. Monumentalna amvonska rozeta, koja je bila načinjena od raznobojnog mermera sačuvana je i rekonstruisana. Nadjene su tri nadgrobne ploče i jedan oštećen grob iz XIV veka.Prva nadgrobna ploča u severnom paraklisu crkve , nalazi se na grobu kneza Vlatka, u narodnom predanju Jug Bogdana.,.Knez Vlatko je sin župana Vlatislava, unuk monaha Davida i otac knjeginje Milice.Upravljo je oblašću oko Brodareva, srednjovekovnom župom Ljubovidja.Postoje predpostavke da se u Slatini kod Brodareva nalazi dvor kneza Vlatka i da je tu rodjena knjeginja Milica. Po narodnom predanju knez Vlatko -Jug Bogdan je imao devet sinova: Boško, Damjan, Mitar, Momir, Nenad, Nikola, Petar, Vojin i Stepan. Knez Lazar Hrebljanović, oženivši Milicu orodio se svetorodnom lozom Nemanjića.

Vlatkova nadgrobna ploča ukrašena je predstavom grba, praznog štita u medaljonu. U fragmentima sačuvana je i nadgrobna ploča nepoznatog sina župana Vlatislava od belog mermera, vanredno klesan, ispisana retko pravilnim i lepim slovima. Od natpisa se samo da pročitati:“Ovde počiva sin velikog župana Vlatislava“.. I ako okrnjen ovaj natpis je dragocen jer potvrdjuje da je veliki župan Vlatislav zaista potomak Dimitrija-Davida i da je u srodstvu sa Vlatkom-Jug Bogdanom.Treća grobna plaoča nalazi se na grobu jednog od sinova monaha Davida koji je preminuo kao mlad vlastelin, a sahranjen u vreme zidanja crkve.

Žibopis manastira Davidovice je u lošem stanju. Očuvano je samo nekoliko fragmenata rasutih i to po zidovima crkve.U polukubetnom prostoru centralnog kubeta i severnog paraklisa sačuvane su zanačajne površine fresaka.Ovaj živopis nesumnjivo pripada kraju XIII veka Zanimljivo je da je freskopisac Davidovice radio freske i na žutoj i na plavoj pozadini kao u Mileševi i Studenici.Delimično su sačuvane i dekoracije prizemnih zona.

Monaški konaci, koji se nalaze na zapadnom delu crkve su 2010.g sagradjeni ali još potpuno nisu izgradjeni.

Od avgusta 2009. godine manastir Davidovica je aktivni ženski manastir. Glavni manastirski sabori su . Bogojavljenje (manstirska slava), Cveti i Velika Gospojina.

Nastojitelj manstira je igumanija mati Darija Popović

Duhovnik manastitra je arhimandrit Nektarije Janković

MANASTIR MILI

Manastir Mili nalazi se dva kilometra uzvodno od Brodareva,na desnoj obali Lima i sa kolima se ne može prići izuzev peške.Manastir je u ruševinama, trenutno je konzerviran a planira se njegova obnova i prilaz sa magistralnog puta izgradnjom mosta preko Lima.

Predpostavlja se da je bio posvecen sv.Trojici.Prvi put se pominje kao karavanska stanica 18.oktobra 1413.godine.Godine 1686/87. priznato mu je jedno jevandjelje a manastir je izmedju 1736 i 1737 opljackan i porušen.

MANASTIR ZASTUP

Ruševine ovog manastira nalaze se u selu Zastupu i o njemu nema mnogo podataka i ako je bio značajniji i veći od Davidovice i Mili.

Predpostavlja se da je bio posvecen sv.Nikoli i da je ime dobio jer je zastupao Pećku patrijašiju.Godine 1537 neki iguman Matej u nemu je pisao jedan minej a 1726.godine pominje se da je iz ovog manastira koji je opusteo prolog sa 12.mineja.Na prologu je pisalo u koliko se manastir Zastup obnovi onda ove knjige treba da mu se vrate a u koliko se manastir ne obnovi knjige ce ostati manastiru Nikoljcu kod Bijelog Polja.

MANASTIR KUMANICA

Manastir Kumanica je posvecen Sv.arhangelu Mihajilu i nalazi se na 13.km od Brodareva u pravcu Bijelog Polja.Do njega se direktno može doci železničkom prugom do istoimene stanice.

U ovom manastiru nalazile su se mošti sv.Grigorija,arhiepiskopa iz loze Nemanjica.Potpuno je obnovljen 2000.godine.

Kumanica je jedno od retkih svetilišta u svetu,gde se na dan sv.arhangela Mihajila,26.jula svake godine okupi mnogo pripadnika razlicitih vera jer se veruje u njegovu isceljiteljsku moc.Veruje se da se posetom Kumanici ostvaruju čudne stvari : da slepi progledaju,da gluvi pročuju,da hromi prohodaju,da nerotkinje radjaju.

U noci izmedju 25.i 26.jula celu noć traje narodno veselje sa velikim brojem posetilaca od omladine do staraca.

SPOMENICI ISLAMSKE KULTURE

Džamija Malkan- cauša u Brodarevu

..........

Ovo je najstariji spomenik islamske kulture u ovom kraju.Džamiju je podigao turski vojni zapovednik iz Bruse u Turskoj.2002.godine stara džamija je u potpunosti srušena i na njenim temeljima izgradjena je nova.Sadašnji objekat je izradjen od tvrdog materija,ima lepo sazidan minaret kao i savremeno sredjenu gasulhanu i kancelariju za džamijski odbor. Uz džamiju je ranije postajao i mejtef u kome je radila prva osnovna škola u ovom kraju.Enterijer je takodje novi a unutrašnjost je zastrta specijalno tkanim tepihom koji je delom darivan od naših prijatelja u Turskoj.

U istorijskom muzeju u Bursi (Turska) u knjizi Kosovski vilajet i Skadarski pašaluk zapisano je arapskim pismom (harfovima) na turskom osmanlijskom jeziku: ,,Za vrijeme vladavine sultan Mustafe turskim carstvom, Husein paša Kepriloglu postavi za upravitelja Brodareva i brodarevskog područja 12. marta, 1109. godine po Hidžri, odnosno 1698. godine, Mahmut Malkan čauš-bašu iz Orhaneli, Hanadolija. On je bio vrlo čvrst, hrabar i ugledan čovjek, a povjerene poslove je na vrijeme u svemu izvršavao. Mnogo je doprinio likvidaciji i suzbijanju hajdučije, jer su u to vrijeme carski drum i drugi putevi bili poprište ubistava, pljački i drugog kriminala. Ubijalo se iz mržnje, osvete, nagona i niskih pobuda. U znak posebne pažnje i priznanja u vršenju povjerene službe, Malkan čauš-baša je dobio u trajno vlasništvo 40 rala zemlje''. Malkan čauš-baša je umro u Brodarevu 1139. godine po Hidžri, odnosno 1727. godine. Ukopan je pored džamije u Brodarevu, koju je sam i sagradio. Na mezaru mu i danas stoje nišani koje mu je podigao njegov direktni potomak, rahmetli Mursel Bećirović iz Istanbula.

Džamija je bila većih dimenzija, njena unutrašnjost imala je površinu od 90 m2 , a površina harema iznosila je 200 m2 , debelih zidova i na četiri vode pokrivena. Imala je drvenu munaru. ,,Džamija u Brodarevu ima uobičajeni izgled i klasičnu drvenu munaru. Na fasadama su postavljena po četiri prozora od kojih su gornji polukružno završeni, trijema nema. Munara koja izlazi sa krova dosta je niska, ali sa velikim otvorima na galeriji, koji su završeni jednostavnom profilacijom. Džamije sa drvenom munarom su postojale i u Sjenici, Prijepolju, Ribariću, Komaranu, Priboju i Novoj Varoši'. Džamija Mahmut Malkan čauša iz Brodareva ima veoma malo očuvanih elemenata autentične arhitekture prvobitne građevine iz 1706. godine.

Najvjerovatnije je očuvan jedino glavni korpus zidan ćerpičem, koji je u novije vrijeme nadzidan po čitavom obimu. Krov i krovna konstrukcija kao minaret promijenjeni su prilikom radova na obnovi džamije 1933. godine. Ovom prilikom je promijenjen i smanjen nagib krova i krovni pokrivač. Oblik i obrada munare su izvedeni krajnje jednostvno, bez dekoracije. Kao posljedica bombardovanja u Prvom svjetskom ratu, stradao je trijem džamije, koji je prvobitno bio otvoren sa drvenim elementima (stubovi, jastuci, tavanica, stepenište i sl.) Trijem je naknadno ozidan čvrstim materijalom, a sadašnji izgled nije u skladu sa arhitekturom glavnog dijela džamije. U toku Drugog svjetskog rata džamija je bila znatno oštećena, a jedno vrijeme je bila zaposjednuta od strane njemačke vojske, čak je služila u toku rata kao konjušnica.

Poslije oštećenja u toku rata, džamija je renovirana, a njeno renoviranje je pomogao tadašnji predsjednik opštine Brodarevo Mursel Bećirović, dok je glavni majstor bio Ahmet Mujezinović. Odbor Islamske zajednice u Prijepolju se, 1989. godine, preko opštinskih organa, obratio Zavodu za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu sa zahtjevom da daju svoje mišljenje o mogućoj adaptaciji džamije u Brodarevu. U odgovoru ovog Zavoda od 22. maja 1990. godine se kaže: ,,Povodom vašeg zahteva za davanje mišljenja na priložene urbanističko-tehničke uslove za radove na munari džamije u Brodarevu, izvršili smo uvid u dokumentaciju. Uobičajenu praksu da se upoznamo sa stanjem na terenu nismo mogli sprovesti, jer materijalna situacija, u kojoj se Zavod nalazi, to nije omogućavala.

Džamija u Brodarevu je evidentirana kao objekat sa spomeničkim svojstvima i kao takva uživa zaštitu po Zakonu o kulturnim dobrima. Spremnost Islamske verske zajednice iz Prijepolja da sačuva ovaj objekat i obnovi ga za bezbedno korišćenje treba pravilno usmeriti. Uslovi koje je vaš sekretarijat dao polaze od pretpostavke da se sačuvaju postojeće dimenzije i odnosi, međutim, bez snimka postojećeg stanja i osnovne projektne dokumentacije teško je o tome rasuđivati. Shodno principima službe zaštite, trebalo bi ponoviti konstruktivno rešenje i oblogu od drveta, odnosno pristupiti rekonstrukciji i restauraciji munare.

Ukoliko je stanje celog objekta loše, kako se navodi u uslovima, trebalo bi iskoristiti priliku da se snimi ceo objekat i predvide radovi na obnovi džamije. Shodno ovakvom mišljenju Zavoda iz Kraljeva, Zavod za urbanizam i projektovanje iz Prijepolja je 19. marta 1991. godine izdao Uslove za rekonstrukciju džamije sa munare u Brodarevu. Nakon toga, sve do 23. decembra 1996. godine, čekalo se na dobijanje urbanističke dozvole od strane opštinske uprave. U spomenutoj urbanističkoj dozvoli je naglašeno da se treba ponoviti konstruktivno rješenje i spoljna obloga džamije, te da se objekat projektuje i radovi na rekonstrukciji izvedu pod nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva.

Odbor Islamske zajednice je, u međuvremenu, zatražio od Zavoda dopunu konzervatorskih uslova vezanih za obnovu džamije. Ekipa stručnjaka ovog Zavoda, arh. Slavica Vujović i istoričar umjetnosti Marina Lukić-Cvetić, viši stručni saradnici Zavoda u Kraljevu, su, 9. aprila 1997. godine, izvršili uvid u stanje na terenu. Nakon detaljnog uvida u stanje građevinskih materijala, brojnih naknadnih intervencija i očevidnih konstruktivnih problema, a na osnovu utvrđenih principa zaštite i raspoložive literature, zaključili su sljedeće: ,,Glavni deo džamije se nalazi u lošem stanju pošto je ćerpič u donjoj zoni dotrajao, pun je vlage i sa brojnim pukotinama".

Tavanica je ulegla usled velikog raspona i dotrajalosti građe, pa je improvizovano poduhvaćena betonskom gredom i stubovima. Konstruktivni stubovi drvene munare su oštećeni na mestu dodira sa krovnom ravni... Svako penjanje je rizično, a da se ne spominju rizik od olujnih udara vetra ili zemljotresa. U navedenim okolnostima gde je devastirana autentična arhiktertura moguće ja potvrditi naše ranije utvrđene uslove za celovitu rekonstrukciju džamije. Imajući u vidu da je i postojeća drvena munara rezultat novije obnove i da bi insistiranje na njegovoj restaruaciji bez vraćanja nagiba i drvenog pokrivača (šindre) bilo puka forma bez pravog opravdanja, moguće je saglasiti se sa podizanjem nove munare.

Munara bi se izgradila uz glavni deo džamije sa postamentom obloženim kamenom i telom od odgovarajućeg materijala. Konstrukciju nad šerefetom bi bilo dobro izraditi od drveta, kao trag prethodne, (sadašnje) munare i kao veza sa sličnim rešenjima u novopazarskom kraju. Proporcije munare izvesti, imajući u vidu dimenzije džamije, tako da budu u skladu sa pripadajućim objektom. Projektantu se daje sloboda u formiranju trema, dok kod glavnog dela treba zadržati sve elemente, oblik i ritam prozora, obradu mihrabske niše i sl. Sastavni deo projektu treba sačinjavati i deo koji se bavi uređenjem dvorišta (ogradni zid, ulazna kapija, hodne staze) gde se nalaze nadgrobni spomenici, nišani, sa vrednim epigrafskim materijalom i bogatstvom likovnog izražavanja.

Preporučujemo vam da sagledate vaše dugoročnije potrebe vezane za abdesthanu, gasulhanu, odlaganje, način zagrejavanja (mogućnost podnog grejanja), i sl. i da to ugradite u projektovano rešenje. Ovo mišljenje Zavoda iz Kraljeva se bitno razlikovalo od prethodnog stava iste institucije od 22. maja 1990. godine. Za razliku od prethodnog mišljenja (koje je imputirano u urbanističku dozvolu), novo mišljenje Zavoda za zaštitu spomenika kulture - predviđa pored rekonstrukcije i izgradnju. Konačno, Zavod iz Kraljeva je 26. avgusta 1997. godine, izdao rješenje kojim daje saglasnost na projekat i dokumentaciju za izvođenje radova za obnovu Mahmut Malkan čauš džamije u Brodarevu, koji je izradio projektni biro ,,Neimar" iz Prijepolja, a odgovorni projektant je dipl. inž. Senka Memović. Po ovom rješenju investitor je bio obavezan da izdavaocu istog prijavi početak radova, kao i da u roku od 15 dana, od dana završetka radova, o tome obavijesti Zavod u Kraljevu radi pregleda i provjere na licu mjesta da li su radovi izvedeni u skladu sa projektom i dokumentacijom, na koju je data ova saglasnost.

Međutim, desetogodišnje aktivnosti na iznalaženju mogućnosti za rekonstrukciju džamije u Brodarevu pale su u vodu. Džematski odbor Brodareva nije poslušao preporuke i mišljenje Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, kao ni mišljenje većih instanci Islamske zajednice, pa je donio odluku da se džamija poruši i na njenim temeljima sagradi nova. Tako je Malkan čauš džamija u Brodarevu, stara 300 godina, porušena u maju 2000. godine, a na njenim temeljima je iste godine počela izgradnja nove džamije. Nakon završetka radova na izgradnji džamije 13. jul je uzet kao datum obilježavanja godišnjice rekonstrukcije Malkan čauš džamije.

Ove godine je obilježena deveta godišnjica, svečanost je otpočeta učenjem Kur'ana časnog, a zatim nastavljena izvodjenjem ilahija i kasida Prijepoljskog hora. Na završetku svečanosti prisutnima se vazom obratio prof. Muhamed ef. Halilagić, govoreći o mi'radžu, ramazanu i obilježavanju godišnjice. Allah Premilosni je Pejgambera počastio mi'radžom kad mu je bilo najteže, kad mu je preselila supruga, hazreti Hatidža, amidža Ebu Talib, i nakon što ga stanovnici Taifa nisu prihvatili, a nas, njegov umet u noći uzdignuća Allah Uzvišeni peškeši namazom, blizinom Njemu i sredstvom odvajanja od dunjalučkih briga i teškoća. Resulullah, s.a.v.s., i ashabi, r.a., su prije nego što je propisan namaz radili na uspostavi džemata kao ključnog elementa jake zajednice.

Onaj ko nam pomaže u uspostavljanju džemata taj nam je dost, želi nam dobro, onaj koji razara džemat od njega bježimo da nas, nedao Allah. dž.š., uz njega ne snađe kazna Njegova. Godišnjica rekonstrukcije džamije, učajluci, mi'radž i Ramazan su prilike da ojačamo jedinku kao dio džemata, a tako i cijeli džemat. Nur vjere se širi na savakoga onoga ko je u blizini tog nura, a tama grijeha i Božija kazna na svakoga ko je u tom halu. Sa obilježavanjem godišnjice rekonstrukcije Malkan-čauš džamije nastaviće se i narednih godina, ako Bog da, ali i sa rekonstrukcijom srca svih onih koji su zapuhnuti varljivom havom Dunjaluka, dok ne postanu bijela poput džamijskih zidova, a duše mirisne poput ruže kraj mezara Mahmut Malkan čauš-baše.2010.godine džamija je klimatizovana ugradnjom klima uredjaja.

Džamija u Komaranu

Ovaj verski objekat je takodje starije gradnje i vise puta akcijama džematlija je obnavljan kako u spoljnem izgledu tako i u unutrašnjosti.Na džamiji je pre nekoliko godina sazidan novi minaret i obnovljena fasada.Uz džamiju se nalazi još jedna zgrada koja je služila kao mejtef. 2009.godine na mesto stare zgrade mejtefa izgradjen je novi mejtef od tvrdog materijala koji će služiti svojoj nameni za duži niz godina.

Mejtefi

...Mejtefi se nalaze u nekoliko sela gde nema džamija i služe za versku obuku dece. Za vreme Ramazana u njih dolaze ucenici Medrese i klanjaju se namazi odnosno nadoknadjuju nedostatak džamije.

Mejtefi se nalaze u: Baliću, Zavinogradju, Potoku, Gostunu i Podjasenu.

Mejtef u Zavinogradju